Umowa o pracę, umowa zlecenia, umowa o dzieło

Obszerna charakterystyka umów o pracę, zlecenia i umowy o dzieło w kontekście coraz częstszego stosowania umów cywilnoprawnych jako podstawy świadczenia pracy. Definicja umowy o pracę, omówienie jej poszczególnych rodzajów, sposobu zawarcia, formy, obowiązującego minimum treści. Dokładne objaśnienie cech charakterystycznych stosunku pracy decydujących o zakwalifikowaniu umowy. Charakterystyka umów cywilnoprawnych oraz wyliczenie cech różniących je od umowy o pracę.
articleImage: Umowa o pracę, umowa zlecenia, umowa o dzieło fot. Thinkstock
Charakterystycznym dla ostatnich lat zjawiskiem jest upowszechnianie się innych niż pracownicze form zatrudnienia. Obok umowy o pracę, na podstawie której dochodzi do nawiązania stosunku pracy i która rządzona jest przez przepisy prawa pracy, upowszechniły się cywilnoprawne formy zatrudnienia, podlegające cywilnoprawnemu reżimowi prawnemu, a szczególnie często korzysta się z umowy zlecenia i umowy o dzieło. Tendencja ta ma na celu przede wszystkim racjonalizację i uelastycznienie zatrudnienia. Umowy cywilnoprawne mogą być i są podstawą świadczenia pracy. Stosownie do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 1999 r., I PKN 432/99, „Pr. Pracy” 2000, nr 4, s. 31, zatrudnienie nie musi mieć charakteru pracowniczego. Praca może być świadczona także na podstawie umów cywilnoprawnych. W myśl zaś wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2000 r., I PKN 594/99, „Pr. Pracy” 2000, nr 11, s. 35, zasada swobody umów, obowiązująca w prawie pracy, pozwala stronom swobodnie ukształtować stosunek prawny, w obrębie którego ma być wykonywana praca. Przepisy art. 22 § 1 i 22 § 11 k.p. nie dają podstaw do uznania, że świadczenie każdej pracy następuje w ramach stosunku pracy. Dopuszczalne jest zatem świadczenie pracy na podstawie umów cywilnoprawnych. Niestety w praktyce bardzo często zdarza się, że podmioty zatrudniające wykorzystują cywilnoprawne umowy o zatrudnienie również tam, gdzie treść łączącego strony stosunku prawnego, charakter i sposób wykonywania pracy wskazują, iż w danym przypadku osoba świadcząca pracę powinna zostać zatrudniona na podstawie umowy o pracę. Często pod przykrywką umów cywilnoprawnych odbywa się świadczenie pracy w warunkach umowy o pracę. Dzieje się to najczęściej z oczywistą krzywdą osoby świadczącej pracę, odmawia się jej bowiem gwarancji i uprawnień wynikających ze statusu pracownika. Stąd też ustawodawca przeciwdziała tego rodzaju praktykom i stosownie do art. 22 § 11 k.p. stwierdza, iż zatrudnienie w warunkach charakterystycznych dla stosunku pracy jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy. Jeszcze bardziej stanowczo ustawodawca formułuje to w art. 22 § 12 k.p., zgodnie z którym nie jest dopuszczalne zastąpienie umowy o pracę umową cywilnoprawną przy zachowaniu warunków wykonywania pracy, określonych w § 1. Ponadto, stosownie do art. 281 k.p., kto będąc pracodawcą lub działając w jego imieniu zawiera umowę cywilnoprawną w warunkach, w których zgodnie z art. 22 § 1 k.p. powinna być zawarta umowa o pracę, podlega karze grzywny od 1000 zł. do 30.000 zł. Stąd też w obecnej praktyce bardzo istotny jest problem prawidłowego stosowania poszczególnych umów, których przedmiotem jest świadczenie pracy, oraz umiejętność dokonania prawidłowej kwalifikacji łączącego strony stosunku prawnego. Pozwala to w sposób prawidłowy wykorzystywać cywilnoprawne podstawy zatrudnienia zgodnie z prawem i ich społeczno-gospodarczym przeznaczeniem, a nie w celu ominięcia przepisów prawa pracy, z narażeniem się na wynikające z tego konsekwencje. Stąd też w niniejszym artykule obszernie przedstawione zostały trzy najczęściej występujące w praktyce umowy o zatrudnienie: umowa o pracę, umowa zlecenia i umowa o dzieło, oraz cechy je rozróżniające, które pozwalają w razie wątpliwości prawidłowo zakwalifikować łączący strony stosunek prawny. W artykule uwzględnione zostało orzecznictwo Sądu Najwyższego z ostatnich lat.
I. UMOWA O PRACĘ
Umowa o pracę jest najczęściej spotykaną w praktycepodstawą świadczenia pracy. Jest ona czynnością prawną, która wyraża zgodny zamiar stron (pracodawcy i pracownika) nawiązania stosunku pracy oraz wykonywania obowiązków określonych w tej umowie i wynikających z przepisów prawa pracy. Zamiar ten strony uzewnętrzniają przez złożenie dwustronnego oświadczenia woli obejmującego zobowiązanie:
1) pracownika do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem,
2) pracodawcy – do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem.
1. Rodzaje umowy o pracę
Stosownie do art. 25 § 1 k.p. umowę o pracę zawiera się na czas nie określony, na czas określony lub na czas wykonania określonej pracy. Jeżeli zachodzi konieczność zastępstwa pracownika w czasie jego usprawiedliwionej nieobecności w pracy, pracodawca może w tym celu zatrudnić innego pracownika na podstawie umowy o pracę na czas określony, obejmujący czas tej nieobecności. Każda z tych umów może być poprzedzona umową o pracę na okres próbny, nie przekraczający 3 miesięcy (art. 25 § 2 k.p.).
Kodeks pracy ściśle i w sposób bezwzględnie obowiązujący określa rodzaje umów jakie mogą być nawiązane przez strony stosunku pracy. Z unormowania tego wynika ograniczenie kontrahentów w tworzeniu umów prawa pracy o tzw. charakterze nienazwanym 1. Z przedstawionego unormowania wynika również ograniczenie kontrahentów w tworzeniu umów prawa pracy o tzw. charakterze mieszanym, zawierających w swej treści elementy różnych umów: prawa cywilnego i umowy o pracę, regulowanych odmiennie przez różne działy prawa 2.
Z katalogu umów wskazanych w art. 25 k.p. można wyróżnić umowy terminowe oraz umowę bezterminową, różniące się swym przeznaczeniem i treścią.
Kodeks pracy wyróżnia trzy umowy terminowe, a mianowicie:
1) umowę na czas określony,
2) umowę na czas wykonania określonej pracy,
3) umowę na okres próbny.
Wszystkie umowy terminowe zakładają istnienie stosunku pracy przez określony czas. Ich cechą charakterystyczną jest konieczność określenia terminu końcowego umowy, określenie momentu ustania stosunku pracy, które zostaje dokonane już przy zawieraniu umowy. Termin końcowy może być oznaczony zarówno w sposób bezpośredni jak i pośredni. Dla skutecznego oznaczenia terminu wymaga się jednak, by zdarzenie oznaczające termin było przyszłe, jasne, pewne, zrozumiałe, obiektywne i z łatwością możliwe do ustalenia. Rodzaj umowy o pracę jest koniecznym składnikiem umów zawieranych na okres próbny, na czas określony i na czas wykonania określonej pracy. Bez określenia czasu ich trwania nie nawiązuje się terminowa umowa o pracę. Umowa zawarta bez takiego określenia może natomiast być uznana za umowę zawartą na czas nie określony. Między poszczególnymi rodzajami umów terminowych zachodzą pewne istotne różnice, jeśli chodzi o ich cel, czas trwania, stabilizację zatrudnienia, a także sposób oznaczenia terminu końcowego.
Umowa na okres próbny
Umowa na okres próbny ma na celu z jednej strony sprawdzenie przydatności pracownika do wykonywania pracy na określonym stanowisku, jego kwalifikacji i stosunku do pracy, z drugiej zaś strony sprawdzenie pracodawcy z punktu widzenia możliwości zaspokojenia oczekiwań pracownika związanych z zatrudnieniem, tak materialnych jak i pozamaterialnych. Nie ulega jednak wątpliwości, że okres próbny stosowany jest z reguły w interesie pracodawcy (...)
Umowa na czas określony
Umowa na czas określony zakłada istnienie więzi prawnej między stronami tylko przez ściśle oznaczony okres, który wyznaczony jest wolą samych stron. W prawie polskim brak jest podmiotowych lub przedmiotowych ograniczeń zawierania umów na czas określony jakie znane są ustawodawstwom państw obcych. Brak jest również oznaczenia czasu, na który maksymalnie umowa o pracę na czas określony może zostać zawarta. Strony mogą więc zawierać tego rodzaju umowy nawet na długie okresy przy założeniu jednak, że będzie to zgodne z celem umowy. Toteż jeżeli została zawarta np. umowa na czas określony na lat 10, a zawarcie umowy na czas określony na tak długi czas jest niczym nieuzasadnione, pracownik może dowodzić na drodze sądowej, że jest to niewłaściwy użytek z prawa lub że jest to sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (...)
Umowa na czas wykonania określonej pracy
Jest to również umowa terminowa. Umowę tę strony zawierają na okres potrzebny do zrealizowania określonego zadania (pracy w znaczeniu wynikowym), np. wybudowania jakiegoś obiektu, wykonania prac remontowych, wykonania bilansu finansowego itp. Umowy tego rodzaju różnią się od umów na czas określony tym, że nie wskazują dnia rozwiązania stosunku pracy, lecz przewidują jego ustanie z chwilą ukończenia pracy, przy której pracownik został zatrudniony. Celem tej umowy jest przede wszystkim wykonanie określonej pracy, chodzi jednak nie tyle o wskazanie pracy, która ma być wykonana, lecz także o oznaczenie czasu trwania kontraktu, z którym wiąże się nierozerwalnie podporządkowanie pracownika, praca pod kierownictwem pracodawcy, ryzyko pracodawcy, osobiste świadczenie pracy i prawo do wynagrodzenia. Umowa na czas wykonania określonej pracy może mieć znaczenie we wszystkich sytuacjach, kiedy strony chcą ograniczyć w czasie trwanie stosunku pracy, ale nie mogą określić ściśle czasu trwania umowy. Celem takiej umowy jest nie tylko zatrudnienie na pewien okres, ale przede wszystkim wykonanie w tym okresie pracy niezbędnej dla zakładu pracy (...)
Umowa na czas nieokreślony
Umowa o pracę na czas nieokreślony jest umową bezterminową, zawieraną bez oznaczenia końcowego terminu trwania stosunku pracy. Umowa o pracę zawarta na czas nieokreślony zakłada istnienie stałej więzi prawnej między pracodawcą i pracownikiem. Jest ona najkorzystniejszą dla pracownika podstawą zatrudnienia i stwarza najdalej idącą ochronę trwałości stosunku pracy. Ochrona ta polega przede wszystkim na konieczności merytorycznego uzasadnienia wypowiedzenia dokonywanego przez pracodawcę i podania przyczyny wypowiedzenia w piśmie zawierającym oświadczenie woli o wypowiedzeniu. Ponadto wypowiedzenie przez pracodawcę umowy na czas nieokreślony wymaga konsultacji związkowej zamiaru wypowiedzenia. W założeniu ustawodawcy jest podstawową formą zatrudniania pracowników.
2. Sposób zawarcia umowy o pracę
Kwestia nawiązania umowy o pracę nie znajduje pełnego uregulowania w prawie pracy i niejednokrotnie wymaga odpowiedniego stosowania przepisów kodeksu cywilnego (art. 300 k.p.). Dotyczy to m.in. kwestii związanych z trybem zawarcia umowy o pracę.
Do zatrudnienia pracownika może dojść:
– w drodze prowadzenia rokowań,
– przez przyjęcie oferty pracy przez kandydata na pracownika,
– w sposób dorozumiany przez dopuszczenie do pracy.
Rokowania (...)
Przyjęcie oferty (...)
Przystąpienie, dopuszczenie do pracy (...)
Umowa przedwstępna (...)
3. Forma umowy o pracę
Stosownie do art. 29 k.p. umowa o pracę powinna być zawarta na piśmie. Niedochowanie tej formy nie powoduje jednak nieważności umowy. Ważna jest zatem także umowa ustna, a nawet zawarta w sposób dorozumiany – przez dopuszczenie pracownika do pracy (...)
4. Treść umowy o pracę
Stosownie do art. 29 § 1 k.p. umowa o pracę określa strony umowy, rodzaj umowy, datę jej zawarcia oraz warunki pracy i płacy, w szczególności: (...)
5. Umowa o pracę a cywilnoprawne umowy o świadczenie pracy
Problem cech charakteryzujących umowę o pracę i odróżniających ją od umów cywilnoprawnych, których przedmiotem jest świadczenie pracy, już od dawna jest przedmiotem rozważań w nauce prawa pracy i orzecznictwie. W piśmiennictwie prawniczym wskazuje się na następujące cechy stosunku pracy (umowy o pracę):
– dobrowolność zobowiązania,
– wzajemność zobowiązania,
– osobisty charakter świadczenia pracy,
– odpłatność,
– podporządkowanie pracownika pracodawcy w procesie pracy,
– ciągłość świadczenia pracy,
– ponoszenie ryzyka gospodarczego, produkcyjnego i osobowego przez pracodawcę.
Dobrowolność stosunku pracy podniesiona została do rangi podstawowej zasady prawa pracy wyrażonej w art. 11 k.p., który stanowi, iż nawiązanie tego stosunku – niezależnie od jego podstawy prawnej – wymaga zgodnego oświadczenia woli pracownika i pracodawcy. Do swobody tej odwołuje się art. 22 § 1 k.p. stanowiąc, iż nawiązując stosunek pracy strony samodzielnie, w granicach obowiązującego prawa, kształtują jego treść. Dobrowolność stosunku pracy oznacza także generalną swobodę stron co do pozostawania w nim, choć przepisy prawa pracy przewidują liczne przypadku ograniczenie tej swobody po stronie pracodawcy.
Wzajemność stosunku pracy oznacza, iż jego strony występują względem siebie równocześnie w roli wierzyciela i dłużnika. Podstawowym zobowiązaniem pracownika jest świadczenie pracy określonego rodzaju, natomiast pracodawcy – zatrudnienia pracownika za wynagrodzeniem .
Praca świadczona na podstawie umowy o pracę jest zawsze pracą świadczoną osobiście przez pracownika. W ramach stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do osobistego wykonywania czynności objętych umówionym rodzajem pracy i nie może powierzyć ich realizacji osobom trzecim. Stosunek pracy opiera się na zasadzie szczególnego zaufania między jego stronami. Dla pracodawcy ważne są bowiem kwalifikacje, umiejętności i predyspozycje zatrudnianej osoby18. Również w orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się wymóg osobistego świadczenia pracy jako cechę odróżniającą umowę o pracę od innych umów, których przedmiotem jest świadczenie pracy. Stosownie do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 4 grudnia 1997 r., I PKN 394/97 [OSNAPiUS 1998, nr 20, poz. 595], przepis art. 22 § 1(1) k.p. nie ma zastosowania, gdy w łączącym strony stosunku prawnym brak podstawowych elementów charakterystycznych dla stosunku pracy, takich jak osobiste wykonywanie czynności oraz podporządkowanie organizacyjne i służbowe. W uzasadnieniu do tego wyroku Sąd Najwyższy stwierdził, iż przeciwko uznaniu łączącego strony stosunku prawnego za stosunek pracy przemawiał między innymi brak obowiązku świadczenia pracy osobiście. Powódka nie miała obowiązku świadczenia osobistego pracy, gdyż mogła wskazać swojego zastępcę.
Kolejną cechą umowy o pracę jest jej odpłatność. Praca świadczona na podstawie stosunku pracy (umowy o pracę) jest zawsze pracą odpłatną. Bezwzględny wymóg odpłatności pracy wykonywanej w ramach stosunku pracy stanowi nie tylko podstawową jego cechę, lecz także podstawową zasadę prawa pracy, wyrażoną w art. 13. k.p. (...)
(...)Wyżej wymieniony zespół cech jest charakterystyczny dla umowy o pracę i pozwala odróżnić ją od innych umów, których przedmiotem jest świadczenie pracy. Ma to istotne znaczenie ze względu na zasadę ujętą w art. 22 § 11 k.p., stosownie do której zatrudnienie w warunkach charakteryzujących stosunek pracy jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy. Tak więc o tym z jakim stosunkiem prawnym mamy do czynienia, decyduje jego treść i istota, a nie formalna nazwa. Świadczenie pracy, cechujące się elementami wymienionymi w art. 22 § 1 k.p., będzie stosunkiem pracy, nawet jeśli umowa nazywa się umową zlecenia czy umową o dzieło. Z unormowania zawartego w art. 22 § 11 k.p. nie wynika jednak, że uznanie danego stosunku prawnego za stosunek pracy następuje z mocy prawa. Ma ono charakter informacyjny, wskazuje pracodawcom, że w razie pozornego zastosowania umowy cywilnoprawnej zamiast umowy o pracę nie unikną oni skutków prawnych związanych ze stosunkiem pracy, tak w sferze prawa pracy, jak i sferze prawa ubezpieczeń społecznych. Nie obowiązuje zasada domniemania istnienia stosunku pracy, lecz należy ustalić, na podstawie cech świadczenia pracy, charakter więzi łączących strony. Ustalenie istnienia stosunku pracy może być dokonane dopiero w efekcie orzeczenia właściwego sądu.
Brak jest jednej, decydującej, określonej prawem lub uznanej w teorii prawa bądź orzecznictwie cechy, która wyraźnie odróżniałaby zatrudnienie na podstawie umowy o pracę od innych umów o świadczenie pracy. Konieczne jest więc przy rozstrzyganiu każdej konkretnej sprawy, w której istotą sporu jest kwalifikacja prawna umowy o świadczenie usług, wzięcie pod uwagę całego zespołu cech charakterystycznych, odróżniających umowę o pracę od innych umów o świadczenie pracy oraz rozważenie, czy cechy charakterystyczne dla umowy o pracę są przeważające i czy uzasadniają uznanie istnienia stosunku pracy. Istotną pomocą są tutaj zasady wypracowane przez Sąd Najwyższy. I tak w wyroku z dnia 2 grudnia 1975 r., I PRN 2/75 (nie publikowany) Sąd Najwyższy stwierdził, iż zakwalifikowaniu umowy o świadczenie usług jako umowy o pracę nie stoi na przeszkodzie ani nazwa umowy określająca ją jako umowę cywilnoprawną, ani też postanowienia umowy, wskazujące na charakter stosunku cywilnoprawnego, lecz jedynie o takim zakwalifikowaniu decyduje sposób wykonywania umowy, a w szczególności realizowanie przez strony – nawet wbrew postanowieniom zawartej umowy – tych cech, które charakteryzują umowę o pracę i odróżniają tę umowę od innych umów o świadczenie usług. Niezbędnym warunkiem dla zakwalifikowania umowy o świadczenie usług jako umowy o pracę jest ustalenie, że cechy istotne dla umowy o pracę mają charakter przeważający. Do tych cech należy przede wszystkim podporządkowanie pracownika, wymóg osobistego świadczenia pracy oraz obciążenie podmiotu zatrudniającego ryzykiem prowadzenia zakładu pracy. Podobnie Sąd Najwyższy orzekł w wyroku z dnia 14 września 1998 r., I PKN 334/98 [OSNAP 1999, nr 20, poz. 646], stosownie do którego wobec różnych cech charakterystycznych wykonywania zatrudnienia na podstawie umowy o pracę i umów cywilnoprawnych, dla oceny rodzaju stosunku prawnego decydujące jest ustalenie, które z tych cech mają charakter przeważający. Z kolei w wyroku z dnia 2 września 1998 r., I PKN 293/98 [OSNAP 1999, nr 18, poz. 582] Sąd Najwyższy stwierdził, że jeżeli w stosunku prawnym nie przeważają cechy stosunku pracy, to o jego charakterze przesądza nazwa i sposób realizacji zobowiązania. W wyroku z dnia 18 czerwca 1998 r., I PKN 191/98 [OSNAP 1999, nr 14, poz. 449] Sąd Najwyższy stwierdził natomiast, iż:
1. Jeżeli umowa wykazuje wspólne cechy dla umowy o pracę i umowy prawa cywilnego z jednakowym ich nasileniem, o jej typie (rodzaju) decyduje zgodny zamiar stron i cel umowy, który może być wyrażony także w nazwie umowy.
2. Przy kwalifikacji prawnej umowy należy uwzględniać okoliczności istniejące w chwili jej zawierania.
Należy tutaj jeszcze raz podkreślić, że uznanie danego stosunku prawnego za umowę o pracę (podczas gdy nosi on nazwę np. umowy zlecenia) nie następuje z mocy prawa ex lege, ale wymaga ustalenia istnienia umowy o pracę. Strona zainteresowana takim ustaleniem powinna wystąpić do sądu pracy ze stosownym powództwem i udowodnić, że stosunek prawny nosi cechy umowy o pracę. Ciężar dowodu spoczywa więc na osobie, która dąży do ustalenia istnienia umowy pracę – nie istnieje tutaj domniemanie jej istnienia.
II. UMOWA ZLECENIA
1. Charakterystyka umowy zlecenia
Najczęściej w praktyce spotykaną cywilnoprawną podstawą zatrudnienia pracowników jest umowa zlecenia. Zgodnie z art. 734 § 1 k.c. przez umowę zlecenia przyjmujący zlecenie zobowiązuje się do dokonania określonej czynności prawnej dla dającego zlecenie. Kodeks cywilny uznaje zatem za przedmiot zlecenia w zasadzie tylko dokonywanie czynności prawnych a nie faktycznych. W praktyce jednakże najczęściej mamy do czynienia nie z klasycznym zleceniem, którego przedmiotem jest dokonywanie czynności prawnych, ale umowy, których przedmiotem jest wykonywanie określonych czynności faktycznych. Podstawę tych tzw. umów zlecenia, których przedmiotem nie są czynności prawne lecz faktyczne, stanowi nie wprost art. 734 k.c. lecz art. 750 k.c. Przepis ten stanowi, iż do umów o świadczenie usług, które nie są uregulowane innymi przepisami, stosuje się przepisy o zleceniu. A zatem przepis ten może mieć zastosowanie jedynie wówczas, gdy dany kontrakt nie podpada pod przepisy ustawy normujące określoną umowę nazwaną (np. o pracę, o dzieło, agencyjną). Tak też na zagadnienie zapatruje się Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 21 maja 1982 r., III CRN 103/82 (nie publikowany) stwierdzając, że sformułowanie zawarte w przepisie art. 750 k.c. oznacza, że w sytuacji, gdy dla określonej usługi przepisy kodeksu cywilnego albo przepisy szczególne wyodrębniły oddzielny typ umowy, to do takiej usługi mają zastosowanie przede wszystkim przepisy normujące wyodrębniony typ umowy nazwanej (...)
2. Rozróżnianie umowy o pracę od umowy zlecenia
Zlecenie jest tą umową cywilnoprawną, której przedmiotem jest świadczenie usług, która w praktyce występuje najczęściej i która odgrywa dużą rolę społeczno-gospodarczą, stanowiąc szatę prawną dla licznych społecznych stosunków zobowiązaniowych. W swej treści może ona zbliżać się do umowy o pracę. W praktyce dużym problemem jest zatrudnianie w oparciu o umowę zlecenia tam, gdzie powinna zostać zawarta umowa o pracę. Korzystając ze względnie obowiązującego co do zasady charakteru przepisów o umowach zlecenia, liczni pracodawcy wykorzystują swoją przewagę nad osobami podejmującymi pracę i modyfikując klasyczne cechy zlecenia, starają się osiągnąć ten sam cel społeczno-gospodarczy, jaki jest związany ze stosunkiem pracy, bez ponoszenia „kosztów” z nim związanych. W ten sposób dochodzi do obchodzenia stosunku pracy. Dla pracodawców umowa zlecenia jest atrakcyjną formą zatrudniania pracowników, ponieważ unikają w ten sposób części kosztów związanych z zatrudnieniem w oparciu o umowę o pracę. Zawarcie umowy zlecenia nie pociąga za sobą obowiązku odprowadzania składek na fundusz pracy, fundusz gwarantowanych świadczeń pracowniczych, fundusz rehabilitacji osób niepełnosprawnych, czy dokonywania odpisów rocznych na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych. Również ewentualne rozwiązanie umowy jest w przypadku umowy zlecenia bardziej korzystne dla podmiotu zatrudniającego. Stąd też bardzo często spotykana praktyka zawierania umowy zlecenia tam gdzie treść zobowiązania i sposób jego wykonywania odpowiadają raczej umowie o pracę.
Prawidłowe rozgraniczenie tych dwóch umów może być w praktyce utrudnione, zwłaszcza w przypadku długotrwałych umów zlecenia o charakterze ciągłym. Jednakże istnieją cechy odróżniające umowę zlecenia od umowy o pracę, których występowanie lub niewystępowanie pozwala na stwierdzenie, z jaką umową mamy w rzeczywistości do czynienia.
Podstawową odmiennością jest to, że stosunek pracy ma bezwzględnie charakter odpłatny, podczas gdy zlecenie może być nieodpłatne. Należy przy tym jednak zaznaczyć, że nieodpłatność świadczenia, nawet wyrażona postanowieniem umowy, nie ma decydującego znaczenia przy ocenie czy jest to umowa zlecenia, czy umowa o pracę. Jeżeli inne poza wynagrodzeniem cechy właściwe stosunkowi pracy są dla danego przypadku dominujące, świadcząc że mamy do czynienia z umową o pracę, zastrzeżenie umowne o pełnieniu pracy za darmo nie miałoby skutku prawnego. Pozostawałoby bowiem w sprzeczności z normą o nieważności zrzeczenia się prawa do wynagrodzenia (art. 84 k.p.), będącej wyrazem zasady, że za pracę świadczoną w ramach stosunku pracy należy się wynagrodzenie bez względu na to, czy strony to przewidziały (...)
III. UMOWA O DZIEŁO
1. Charakterystyka umowy o dzieło
Drugą, często w praktyce występującą umową cywilnoprawną jest umowa o dzieło. Zgodnie z art. 627 k.c. w ramach umowy o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania określonego dzieła, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia. Umowa o dzieło jest zatem umową, w której jedna strona zobowiązuje się do osiągnięcia w przyszłości indywidualnie oznaczonego rezultatu, a druga strona zobowiązuje się do zapłaty odpowiedniego wynagrodzenia w pieniądzach lub w naturze. Umowa o dzieło jest umową rezultatu, o charakterze wzajemnym. Świadczenie wykonawcy dzieła polega na osiągnięciu pewnego rezultatu. Zgodnie z ustalonym w literaturze przedmiotu poglądem – rezultat pracy, aby mógł być uznany za element konstytutywny umowy o dzieło musi być zjawiskiem przyszłym, jednak z góry określonym. Oznaczenie dzieła powinno nastąpić w sposób nie budzący wątpliwości, o jaki rodzaj dzieła chodzi. Dzieło jako rezultat pracy wykonującego zobowiązanie ma mieć byt samoistny, niezależny od dalszych działań jego „twórcy”. Za dzieła kodeks cywilny uznaje przy tym zarówno dobra materialne, jak i niematerialne. Przy czym dobro niematerialne powinno być utrwalone w postaci materialnej. Ryzyko osiągnięcia umówionego rezultatu i przekazania go zamawiającemu zasadniczo obciąża wykonawcę. Tak więc obciąża go odpowiedzialność za wadliwość dzieła, a także jego uszkodzenie lub utratę do chwili odebrania go przez zamawiającego.
Przedmiotem świadczenia drugiej strony kontraktu, tj. zamawiającego, jest wynagrodzenie. Wynagrodzenie jest koniecznym elementem umowy o dzieło. Obowiązkowi przyjmującego zamówienie wykonania dzieła odpowiada obowiązek zamawiającego zapłaty wynagrodzenia. Wynagrodzenie to ma być ekwiwalentem świadczenia wykonawcy dzieła. Wynagrodzenie to jest z ekonomicznego punktu widzenia ceną za dzieło. Jednakże nie chodzi tu o prostą zamianę dóbr. Brak ekwiwalentności świadczeń i odpłatności nie pozwala na zakwalifikowanie kontraktu jako umowy o dzieło. Wykonawca dzieła ponosi bowiem zbyt dużą odpowiedzialność z tytułu rękojmi za rezultat swojej pracy. W braku odmiennego postanowienia umownego wynagrodzenie płatne jest w chwili oddania dzieła. Jeżeli dzieło oddawane ma być częściami, a wynagrodzenie zostało obliczone za każdą część z osobna, wynagrodzenie należy się za wykonanie każdej części z osobna. Wynagrodzenie z tytułu umowy o dzieło nie ma więc charakteru okresowego. Nie musi być ono wypłacane bezwzględnie w formie pieniężnej; nie traci ono swego charakteru gdy zostało ustalone przez strony w formie niepieniężnej. Tradycyjnie ukształtowały się dwa sposoby określania wynagrodzenia za dzieło – ryczałtowe i kosztorysowe w zależności i od rodzaju dzieła i czynności wykonawcy (...)
2. Cechy odróżniające umowę o dzieło od umowy o pracę.
Przedstawione wyżej rozwiązania prawne odnoszące się do umowy o dzieło pozwalają na wskazanie zasadniczych różnic zachodzących między tym kontraktem a umową o pracę. Przede wszystkim silnego zaakcentowania wymaga fakt, iż umowa o dzieło jest umową rezultatu, zaś umowa pracę umową starannego działania. Przy umowie o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się wobec zamawiającego do osiągnięcia indywidualnie oznaczonego rezultatu pracy ludzkiej. Przy umowie o pracę pracownik zobowiązuje się jedynie do pełnienia pracy lub bycia w gotowości do pełnienia pracy. W umowie o dzieło przedmiotem świadczenia jest gotowy rezultat pracy, materialny czy niematerialny wynik działania, a nie działanie jako takie. Konsekwencją tego jest ponoszenie przez wykonawcę ryzyka swego działania, podczas gdy przy umowie o pracę ryzyko ciąży na pracodawcy.
Ponadto z umowy o dzieło nie musi wynikać obowiązek osobistego wykonania zobowiązania, natomiast umowa o pracę jest nierozerwalnie związana z osobistym świadczeniem pracy przez pracownika.
Rozdzielność obu umów jest także wyraźna z punktu widzenia pozycji wykonawcy pracy wobec drugiej strony. Pracownik jest zależny w procesie pracy od pracodawcy, świadczy pracę pod jego kierownictwem, wykonawca dzieła natomiast realizuje je samodzielnie. Zamawiający dzieło może stawiać wymagania i udzielać wskazówek, ale sprowadzają się one do określenia parametrów, jakim ma odpowiadać wytwór, ewentualnie ustalenia ogólnej orientacji postępowania nie pozbawiając wykonawcy wyboru środków prowadzących do celu. Wykonawca dzieła z reguły dysponuje też samodzielnością co do miejsca i czasu przygotowania dzieła, byleby tylko dostarczył go w umówionym terminie.
Podstawowym podobieństwem pomiędzy omawianymi rodzajami stosunków prawnych jest ich odpłatność i wzajemny charakter. Należy jednak w tym miejscu zwrócić uwagę na odmienność prawnego ukształtowania wynagrodzenia wynikającego z umowy o dzieło i stosunku pracy. Wynagrodzenie za dzieło nie ma charakteru okresowego i nie musi być oznaczone w pieniądzu, podczas gdy wynagrodzenie ze stosunku pracy jest świadczeniem okresowym i w swej podstawowej części musi być oznaczone w pieniądzu. Odmienny jest także sposób określania tych wynagrodzeń. Zapłata za dzieło ustalana jest – jak już wyżej była o tym mowa – ryczałtowo lub kosztorysowo, zaś płaca ze stosunku pracy stosownie do ilości, jakości i rodzaju pracy, a także kwalifikacji pracownika. Przy umowie o dzieło wynagradza się rezultat, w zależności od wartości dzieła. Natomiast wynagrodzenie za pracę należy się pracownikowi niezależnie od efektu końcowego pracy tj, wyniku ekonomicznego pracodawcy, ryzyko gospodarcze i techniczne obciąża tu pracodawcę.
Ponadto dla rozróżnienia tych umów istotne jest, iż stosunek prawny powstały z umowy o pracę ma w zasadzie charakter stosunku trwałego, ciągłego. Natomiast stosunek prawny powstały z umowy o dzieło właściwości tej nie posiada. Świadczenie pracownika z umowy o pracę ma charakter ciągły. Natomiast świadczenie przyjmującego zamówienie przeważnie jest jednorazowe. Stąd też ustawodawca – zakładając trwałą więź między stronami umowy o pracę, chroni życie i zdrowie pracownika, przyznaje mu prawo do płatnych urlopów, otacza ochroną trwałość stosunku pracy i treść tego stosunku. Takich zaś uprawnień pozbawieni są przyjmujący zamówienie na dzieło.
Wymienione powyżej cechy odróżniające dosyć czytelnie umowę o dzieło od umowy o pracę pozwalają w razie wątpliwości na dokonanie prawidłowej kwalifikacji łączącego strony stosunku pracy. Stosownie do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 1999 r., II UKN 403/98 [OSNAP 2000, nr 5, poz. 194] jeżeli z okoliczności faktycznych sprawy wynika, że zawarte z własnymi pracownikami umowy nazwane umowami o dzieło, nie zawierały istotnych elementów takich umów, a ich celem było uniknięcie płacenia od wypłaconych wynagrodzeń składek na ubezpieczenie społeczne pracowników, to usprawiedliwiona jest ocena, że umowy te były umowami o pracę.
I. UMOWA O PRACĘ
1. Rodzaje umowy o pracę
Umowa na okres próbny
Umowa na czas określony
Umowa na czas wykonania określonej pracy
Umowa na czas nieokreślony
2. Sposób zawarcia umowy o pracę
Rokowania
Przyjęcie oferty
Przystąpienie, dopuszczenie do pracy
Umowa przedwstępna
3. Forma umowy o pracę
4. Treść umowy o pracę
5. Umowa o pracę a cywilnoprawne umowy o świadczenie pracy
II. UMOWA ZLECENIA
1. Charakterystyka umowy zlecenia
2. Rozróżnianie umowy o pracę od umowy zlecenia
III. UMOWA O DZIEŁO
1. Charakterystyka umowy o dzieło
2. Cechy odróżniające umowę o dzieło od umowy o pracę.
 
Zobacz wszystkie materiały pochodzące z:
Skomentowano 0 razy
Średnia ocena artykułu (oddanych głosów: 0)

Inne artykuły o zbliżonej tematyce

Nie znaleziono żadnych artykułów.
Zapisz się na bezpłatny Newsletter HR i Prawa Pracy

Umowa o pracę, umowa zlecenia, umowa o dzieło

Wyświetlanie listy artykułów

Warto przeczytać

  • Likwidacja stanowiska - odprawa dla zwolnionego pracownika

    Obrazek do artykułu: Likwidacja stanowiska - odprawa dla zwolnionego pracownika

    Pracodawca wypowiedział pracownicy umowę o pracę na podstawie art. 32 § 1 pkt 3 i § 2 k.p., z zachowaniem 3-miesięcznego okresu wypowiedzenia. Przyczyną wypowiedzenia jest likwidacja stanowiska pracy. Likwidacja ta jest podyktowana złą kondycją finansową zakładu pracy. Czy w związku z powyższym zakład pracy jest zobowiązany wypłacić pracownicy jakąś odprawę lub odszkodowanie? Kiedy to powinno... Więcej

  • W 2014 roku pracownicy odbiorą dwa wolne dni za święta przypadające w soboty

    Obrazek do artykułu: W 2014 roku pracownicy odbiorą dwa wolne dni za święta przypadające w soboty

    W tym roku pracownicy zatrudnieni na umowę o pracę będą mogli skorzystać z prawa do odebrania dnia wolnego za przypadające w sobotę święto. Taka możliwość to efekt wyroku Trybunału Konstytucyjnego z października 2012 roku. W tym roku w sobotę wypadają dwa dni świąteczne. W ubiegłym nie było takiego przypadku. Więcej

  • Koniec wysokich zasiłków macierzyńskich dla przedsiębiorczych mam

    Obrazek do artykułu: Koniec wysokich zasiłków macierzyńskich dla przedsiębiorczych mam

    Od 2015 r. kobiety prowadzące działalność gospodarczą nie będą mogły liczyć na wysoki zasiłek macierzyński, jeśli przed urodzeniem dziecka krótko podlegały dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu, czytamy w Serwisie Prawa Pracy i Ubezpieczeń Społecznych. Więcej

Aktualności - Kadry